Davut Ceylan (Uzm. Psk.)

Geleneksel atasözleri, kültürümüzün ve toplumumuzun şekillendirdiği değerlerin nesilden nesile aktarılmasının bir yoludur. Ancak bu sözlerin bir kısmı, bireylerde kendilik değeri, yeterlilik ve güven duygusunu olumsuz etkileyebilecek mesajlar içerir. Bu tür atasözleri, sadece dilde kalmaz; bilinçaltımıza işlemiş, doğruluğu sorgulanmaksızın kabul edilmiş inançlara dönüşür. Bireylerde değersizlik, yetersizlik ve çaresizlik duygularını pekiştiren bu tür sözler, çoğu zaman topluma uyum sağlama, farklılaşmayı engelleme veya sessiz kalmayı teşvik etme amacı taşır. Böylelikle birey, içinde yaşadığı topluma göre şekillenirken, kendine dair çarpık inançlar geliştirmeye başlar.

Örneğin, “Eski köye yeni adet getirme” ve “İcat çıkarma” gibi sözler, yenilik ve değişim karşıtı bir tutumu ifade eder. Bireyin yaratıcı düşünceyi benimsemesi ya da özgün bir bakış açısı geliştirmesi bu tür söylemlerle baskılanır. Yaratıcı bir fikir sunmak ya da mevcut düzenin dışına çıkmak isteyen bir birey, bu sözlerin ışığında “Ben yanlış yapıyorum, farklılık sorun yaratır” diye düşünerek kendini geri çeker. Bu düşünce, bireyin değersizlik ve yetersizlik hislerini pekiştirebilir; çünkü kendini ifade etmenin ve yenilik üretmenin yanlış olduğu algısıyla büyüyen bir birey, zamanla kendi fikirlerine ve yeteneklerine güvenmekte zorlanır.

Benzer şekilde, “Babana bile güvenme” gibi sözler, bireyin güven duygusunu zayıflatır ve sosyal ilişkilerde sürekli bir temkin duygusuyla hareket etmesine neden olur. Güven duygusu, sağlıklı ilişkilerin ve toplumla bütünleşmenin temelidir. Ancak güvenin sürekli sorgulandığı bir atmosferde büyüyen birey, içten içe bir çaresizlik duygusu geliştirebilir ve başkalarına açık olmanın riskli olduğunu düşünmeye başlayabilir. Bu durum, topluma karşı çekingenlik, yalnızlık ve destek göremediği duygusunu oluşturur. Sonuç olarak, bireyler sosyal ilişkilerde daha bağımsız ama aynı zamanda daha güvensiz, kaygılı ve yalnız hisseder.

“Söz gümüşse sükût altındır” ve “Su büyüğün, sus küçüğün” gibi atasözleri, bireyin düşüncelerini ifade etmesini ve kendini anlatmasını sınırlayan, toplumun hiyerarşik yapısını pekiştiren mesajlar içerir. Birey, bu sözlerin etkisiyle, “Sessiz kalmak değerli, fikrimi söylemek yanlış” diye düşünür ve kendini geri çeker. Bu durum, bireyin değersizlik duygusunu artırır; çünkü kendi fikirlerine ve düşüncelerine değer verilmediğini hissetmeye başlar. Toplum içinde özgürce düşüncelerini ifade edemeyen bir birey, zamanla kendi sesini duymaz hale gelir ve çevresindeki otoritelerle uyum sağlamayı bir alışkanlık haline getirir.

“Üzümü ye, bağını sorma” sözü, bireyin sorgulayıcı düşünme eğilimini bastırır. Asalakca yaşayan, parazit bir kişiliği ön plana çıkarır. Merak etmeyi, olayların ardındaki nedenleri öğrenme isteğini azaltan bu tür sözler, bireyin kendi algılarını ve düşünce yapısını genişletmesini engelleyebilir. Bu tür düşünce kalıpları bireylerin pasif ve yalnızca kendilerine sunulanla yetinen, kısmen de ahlaksiz bir zihin yapısına sahip olmasına neden olabilir.

“Her koyun kendi bacağından asılır” gibi atasözleri ise bireysel sorumluluğu aşırı derecede vurgulayarak toplumsal destek arayışını olumsuz bir şeymiş gibi gösterir. Bu, bireylerin zorluklar karşısında yalnız kalma duygusunu pekiştirir ve yardıma ihtiyaç duymayı bir zayıflık olarak algılamalarına neden olabilir. Sonuç olarak, birey “Her şey benim sorumluluğumda, başkalarına güvenmemeli ve yardım istememeliyim” gibi bir çarpık inanç geliştirir. Bu tür bir inanç, bireyin çaresizlik duygusunu artırır; çünkü herkesin desteğe ihtiyacı olduğu durumlarda bile yardım istemekten kaçınabilir.

Bu ve benzeri atasözleri, bireyde değersizlik, yetersizlik ve çaresizlik inançlarını pekiştiren hatalı cümlelerdir. Şimdi bunları biraz daha çeşitlendirelim.

Sürüden ayrılanı kurt kapar. (Topluma uyum sağlamayı, farklılık yaratmamayı önerir.)

Büyük lokma ye, büyük söz söyleme. (Bireyin büyük hedefler koymasını veya iddialı olmasını eleştirir.

Düşmez kalkmaz bir Allah. (Başarısızlık kaçınılmazdır düşüncesini pekiştirir, çaba göstermeyi anlamsızlaştırabilir.)

El elin eşeğini türkü söyleyerek arar. (Yardım istemenin gereksiz ya da yanıltıcı olduğu düşüncesini güçlendirir.)

Ağaç yaşken eğilir. (Değişimin zor olduğunu, bireyin belli bir yaşa kadar şekillendiğini ve sonrasında farklı düşüncelerin hoş karşılanmadığını ifade eder.)

Ne oldum dememeli, ne olacağım demeli. (Başarının ya da kazancın geçici olduğu, bireyin her an başarısız olabileceği endişesini pekiştirir.)

Özet olarak; Bu örnekler gösteriyor ki, toplum tarafından kabul edilen ve normalleştirilen bazı atasözleri, bireylerde yetersizlik, değersizlik ve çaresizlik inançlarını pekiştiren, bilinçaltına işleyen güçlü mesajlar taşır. Bu tür inançların bireyin psikolojik sağlığı ve özgüveni üzerinde olumsuz bir etkisi olabilir. Özellikle toplumun birey üzerinde şekillendirici bir etkisi olduğu göz önünde bulundurulduğunda, bu atasözlerinin farkında olup bireylerin kendilerine yönelik çarpık inançlar geliştirmemesi için eleştirel düşünmeyi öğrenmesi oldukça önemlidir. Toplumsal normlar ve söylemler, bireyin gelişimine katkıda bulunabileceği gibi, onu sınırlandıran ve kendine olan güvenini zedeleyen bir yapıda da olabilir. Ebeveynin kutsandigi bir kültürde “atasözü” adı altındaki bu deyimlerin etkisinin ne düzeyde olacağını ise tahmin edebiliriz.